Antep Fıstığı Yetiştiriciliği

ANTEP FISTIĞI YETİŞTİRİCİLİĞİ

1. Antep Fıstığının Özellikleri

1.1. Antep Fıstığının Önemi

Antep fıstığı sakız ağacıgiller (Anacardiaceae) familyasından kabuklu bir meyvedir. Bilimsel adı Pistacia vera’ dır. Adını en çok yetiştiği kentlerden olan Gaziantep’ten alır. Antep fıstığının anavatanı Türkiye, İran ve Türkmenistan’dır. Dünyada Antep fıstığının en çok yetiştiği ülkeler sırasıyla İran, ABD ve Türkiye’dir. Antep fıstığının dört çeşidi vardır. Bunlardan “İran fıstığı” denilen tür, en çok yetiştirilenidir. İran fıstığının meyveleri hepsinden daha iri ancak daha tatsızdır. Bu cinslerden en lezzetlisi ise Gaziantep ve Şanlıurfa’yı kapsayan bölgede yetişenlerdir.

Fıstık ağacı uzun ömrü boyunca bakım ve budama ile görkemli iri bir ağaç durumunu alır. Aslında dışa açılarak gelişen dalları, gri renkli yaprakları ile güzel bir görünüm arz eder. Park ve bahçelerde süs ağacı olarak da kullanılabilir.

Tatlıcılıkta ve eczacılıkta öksürük şurubu yapımında kullanılır. Lezzetli tohumları sevilerek tüketilir.

Resim 1: Tuzlanmış ve kavrulmuş kabuklu bir Antep fıstığı

Memleketimizde Antep fıstığı kültürünün gelişmesini zorunlu kılan çeşitli sebepler vardır. Anadolu, Antep fıstığının en önemli gen merkezlerinden biridir. Aşılanmak suretiyle kültüre alınmaya elverişli anaçlar oldukça fazladır. Bu anaçların bulundukları sahalarda ekseriyetle başka bir bitkinin yetişmesine, yetişse dâhi buralarda ekonomik olarak yararlanılması mümkün değildir. Antep fıstığı yabanilerinin bulunduğu meyilli, kayalık, kireçli ve kıraç sahalarda başka kültür bitkileri yetişmemektedir. Mevcut yabani ağaçların aşılanmaları suretiyle hiçbir şekilde değerlendirilmeyen bu kayalık araziler kıymet kazanmaktadır. Memleketimizin Antep fıstığının gen merkezi içinde bulunuşu, yabani ağaç miktarı yönünden zengin bir potansiyele sahip oluşu, iklim ve toprak istekleri bakımından diğer meyve türlerine nazaran fazla seçici olmayışı bu ürünün yetiştirilmesini mümkün kılmaktadır. Antep fıstığı meyvesi fındık, badem ve yer fıstığı gibi yağlı meyvelerle mukayese edildiğinde; % 22,6 protein, % 15,6 karbonhidrat ve 3250 kalori içerir. Yağ oranı bakımından fındıktan sonra ikinci sırayı almaktadır. Bu kadar yüksek besin değeri ve çerez olarak her yerde aranılan bir meyve olan Antep fıstığı, iç ve dış pazarlarda hep alıcı bulabilir duruma gelmiştir.

100 g Antep Fıstığının mineral içeriği:

Sodyum 290 mg

Potasyum 570 mg

Kalsiyum 139 mg

Magnezyum 142 mg

Fosfor 230 mg

Demir 1,70 mg

Bakır 1,03 mg

Çinko 2,78 mg

Klor 450 mg

Mangan 1,21 mg

Antep fıstığı ürünleri :

• Kırmızı (Ben) fıstık: Olgunlaşmış Antep fıstığının hasadından elde edilir. Cumbalarından (fıstık salkımı) ayrılmış olan taze fıstık çerez olarak tüketilir ya da işlenerek kavrulmuş Antep fıstığı yapılır.

Resim 2 : Kırmızı (Ben) fıstık

• Kavrulmuş Antep fıstığı: Olgunlaşmış Antep fıstığının hasadından sonra meyve dallarından ayrılarak belirli oranda tuzla kavrulmasıyla üretilir. Çerez olarak tüketilmektedir.

Resim 3 : Kavrulmuş Antep fıstığı

• Boz iç: Boz iç, en kaliteli ve en lezzetli Antep fıstığı cinsidir. Antep fıstığı hasat zamanından bir ay önce tam olgunlaşmamış hâlde toplanır. Boz iç Antep fıstığı, bilinen fıstık içi rengine göre farklıdır ve daha yeşil renk tonuna sahiptir. Tadı ve aromatik lezzeti çok yoğun olduğundan genellikle baklava yapımında kullanılır.

Resim 4 : Boz iç

• Meverdi iç: Antep fıstığının tam olgunlaşmaya yakın evresinde hasat edilmesiyle elde edilen fıstık türüdür. Kırmızı iç Antep fıstığı ile boz iç Antep fıstığı arasında kırmızı renkte olan Antep fıstığı türüdür. Meverdi iç Antep fıstığı genellikle pasta ve helva yapımında kullanılmaktadır.

Resim 5 : Meverdi iç

• Kırmızı iç: Antep fıstığının tam olgunlaşıp hasat edilmesiyle elde edilen fıstık türüdür. Rengi tam kırmızıdır. Tane olarak daha iri bir yapıdadır. Kırmızı iç, Antep fıstığı çerez olarak tüketiminin yanında helva, çikolata ve lokum sanayisinde de tercih edilen bir Antep fıstığı türüdür.

Resim 6 : Kırmızı İç

1.2. Morfolojik Özellikleri

1.2.1. Habitus

Ağaç budama bakım durumuna göre 6 ila 9 metre boylanır. Ürün yaşı 7, ömrü 50 yıldır. Antep fıstığı ağacının tepesi basık ve yuvarlaktır. Yayvan olan bu taç, verim döneminde meyve ağırlığı ile aşağı doğru sarkar. Dişi ve erkek ağaç habitusları geliĢme bakımından farklılık gösterir.

Dişi ağaçlarda taç sistemi yanlara doğru genişler. Dalcıklarla dallar arasındaki açı geniştir. Dişi ağaçların yaprakları 3-5 yaprakçıktan oluşur. Yaprakçıkları oval şekilli ve iridir.

Erkek ağaçlar dişi ağaçlara göre daha büyük taç oluşturur. Dalcıklarla dallar arasındaki açı dardır. Dikine gelişen bir taç oluşturur. Bu farklılık uzaktan dahi belirgindir. Erkek ağaçların yaprakları 5-7 yaprakçıktan oluşur. Yaprakçıkları uzunca ve uçları sivricedir. Çiçek gözleri dişi ağaçların gözlerindekinin 2-3 katı daha iridir.

Resim 7: Habitus

1.2.2. Kök

Kökler çok derine gider, çok dallanır ve az saçaklıdır.

1.2.3. Gövde ve Dallar

Gövde koyu gri renkli, öz suyu reçinelidir. Dallar gri renkli ve seyrektir. Üç dal şekli vardır:

• Odun dalları: Bu dallar üzerinde yalnız odun gözleri bulunur. Ağacın büyümesini ve taç oluşumunu sağlar.

• Meyve dalları: Uçlarında sürgün gözleri olup büyümelerine buradan devam eder. Yanlarında meyve gözleri bulunur. Bu dallar verimlilik bakımından çok önemli olduklarından iyi korunmaları gerekir.

• Karışık dallar: Bu dallar üzerinde hem sürgün hem de meyve gözleri bulunur. Uçtaki tepe gözün sürmesi ile dal büyümesini sürdürürken yanlardaki sürgün gözlerinin sürmesiyle de dal çıplaklaşmaz.

Resim 8: Gövde ve dallar

Resim 9: Dallar

1.2.4. Gözler

Antep fıstığında odun ve meyve gözleri olmak üzere iki tip göz vardır. Odun gözleri sürgünlerin tepesinde ve karışık dallarda olduğu gibi yan dallarda da bulunur. Tepe tomurcukları genellikle kuvvetli büyür ve dalların uzamasını sağlar. Bu gözler meyve gözlerine göre küçük ve sivridir.

Resim 10: Gözler

1.2.5. Yapraklar

Bileşik olan yaprak 3-5 yaprakçıktan oluşur. Yaprakların üst kısmı parlak, alt kısmı donuk renktedir. Yaprakçık damarları çok belirgindir. Yaprakçık sayısı, şekil ve rengi erkek ve dişi ağaçlarda farklılık gösterir.

Resim 11 : Yapraklar

1.2.6. Çiçekler

Çiçekler, erkek ve dişi olarak iki ayrı ağaçtadır (dioecious). Aşı yoluyla ağaçlarda dalların bir kısmı erkek veya dişi ağaca aşılanarak her iki çiçek dalı bulundurulmalı ya da iki ayrı ağaç aynı yerde hazır olmalıdır.

• Erkek çiçekler: Bileşik salkımlar üzerinde bulunur. Salkımları sıkı yapılıdır. Çiçekler çok kısa saplarla salkıma bağlanmışlardır. Taç yaprağı yoktur.

• Dişi çiçekler: Bileşik salkımlar üzerinde bulunur. Salkımları gevşek yapılıdır. Çiçekler çok kısa saplarla salkıma bağlanmışlardır. Taç yaprağı yoktur. Dişicik tepesi çiçek tozlarını tutacak şekilde pürüzlüdür.

Resim 12: Çiçekler

Resim 13: Olgunlaşmamış meyve

Resim 14: Olgunlaşmış meyve

1.3. Döllenme Biyolojisi

Döllenme, Antep fıstığı yetiştiriciliğinde en önemli olaydır. Çünkü bu olay, doğrudan içli meyve oluşumu ile ilgilidir. Döllenme yetersizliğinin birçok nedeni bulunmakla birlikte, en önemli neden, çiçek tozu yetersizliğidir. Neticede Antep fıstığı bahçelerimizde çiçek ve küçük meyve dökümleri sık görülmektedir. Antep fıstığı yetiştiriciliğinde dökülecek çiçek salkımlarının önce uçları kıvrılmakta, daha sonra da dökülmektedir. Normal bir Antep fıstığı çiçek salkımında ortalama olarak 120 adet çiçek bulunur. Bunun 20 tanesi meyve bağlarsa bu orta derecede bir verime karşı gelmektedir. ġayet salkımlarda 40 tane meyve oluşmuşsa bu da oldukça yüksek mahsul demektir. Hâlbuki salkım seyreltmesi gösteren fıstık salkımlarında (cumba) 1- 6 meyve kalmaktadır. Tüm bunların en önemli nedeni, üreticilerimizin bahçelerine erkek ağaç dikmemeleridir. Antep fıstığı yetiştiriciliği genel olarak 10 dişi ağaca 1 erkek ağaç hesaplanmalıdır. Erkek ağaçlar ürün vermediğinden üreticilerimiz bahçelerinde bunlara yer vermemekte veya çok az yer vermektedir.

Üreticiler bahçelerindeki erkek ağaçlara kayıp değil, kazanç gözüyle baktıkları taktirde yukarıda anlatılan çiçek ve meyve dökümleri olmayacaktır. Aksi taktirde bu dökümler, her ürün yılında kaçınılmazdır. Antep fıstığı bahçelerinde bulundurulan erkek ağaç sayısı genellikle % 1-2’dir. Bu oran mutlaka % 8-10’lara çıkarılmalıdır. Olay tamamen tozlanma ve döllenme ile ilgili olduğuna göre bahçesinde yeterli sayıda erkek ağacı bulunmayan üreticilerimiz, bu eksikliği mutlaka telafi etmelidir.

Eksiklik, Antep fıstığı bahçelerine yapay tozlanma yapılarak giderilebilir. Bunun için önce çiçek tozlarının toplanması gerekir. Her ağaç için 1 çay kaşığı (1 g) çiçek tozu yeterli olmaktadır. Çiçek tozları her ağaç için 1 su bardağı dolusu una iyice karıştırılarak verilmelidir.

Burada önemli olan dişi çiçeklerin kabul edici olgunlukta olmalarıdır. Hazırlanan çiçek tozu ve buğday unu karışımı dişi ağaçlara ya tülbent torbalarla ya da motorlu sırt atomizörü ile uygulanabilir. En iyisi küçük bahçelere yapılacak yapay tozlanma için tülbent torba, büyük bahçeler için ise motorlu toz atıcı kullanmaktır.

Resim 15: Tülbent torbayla yapay tozlanmanın yapılışı

Resim 16: Sırt atomizörüyle yapay tozlanmanın yapılışı

Antep fıstığı gençlik kısırlığı (verim alınıncaya kadar geçen süre) çok uzun süre devam eden bir bitkidir. Kurak şartlarda bu süre 10-12 yıl sürebilmektedir.

Resim 17: Normal döllenmiş ile döllenme bozukluğu meydana gelmiş Antep fıstıkları

1.4. Çeşitleri

• Antep: Kökeni Antep ilidir. Yayvan bir taç yapar. 3-4 metre yüksekliğinde 6-7 metre genişliğinde büyük tacı olur. Yıllık sürgün uzunluğu 19 cm’dir. Çiçek tomurcukları bir yıllık sürgün ve buket dalcıkları üzerinde oluşur. 100 gramda 108 adet meyve bulunur. Çıtlama oranı % 47’dir. Ġç rengi yeşil ancak hasat zamanının gecikmesiyle sarıya dönebilir. İç randımanı % 80’dir. Hasat zamanı 20-30 Ağustos arasıdır.

• Siirt: Kökeni Siirt ilidir. 4-5 metre yüksekliğinde 5-6 metre genişliğinde taç sistemi vardır. Çiçeklenme zamanı 8-15 Nisan arası, yaprak 5 parçalı bileşik yapıdadır. Meyve tutum oranı % 18,2’dir. 100 gramda 78 adet meyve bulunur. Çıtlama oranı % 97’dir. Ġç tombul görünüşlüdür ve açık yeşildir. İç randımanı % 91’dir. Periyodiziteye eğilimi çok azdır.

• Ohadi: Kökeni Ġran’dır. Bir yıllık sürgün uzunluğu 24 cm’dir. 100 gramda 92 adet meyve bulunup çıtlama oranı % 83’tür. Ġç rengi yeşil, randımanı % 84’tür. Hasat zamanı 5-15 Eylül arasıdır. Orta şiddette periyodizite görülür.

• Hacı Reşo: Kökeni Urfa’dır. Yıllık sürgün uzunluğu 29 cm’dir. 100 gramda 79 adet meyve bulunup çıtlama oranı % 96,5’dir. Ġç rengi açık yeşildir. İç randımanı % 89 olup hasat zamanı 20-30 Ağustos arasıdır. Periyodiziteyi çok az gösterir veya hiç göstermez.

• Vahidi: Kökeni Ġran’dır. Ağaçlar 4-5 metre yüksekliğinde ve 5-6 metre genişliğindedir. Bir yıllık sürgün izinliği 20 cm’dir. Çiçeklenme zamanı 17-27 Nisan arasıdır. En geç çiçeklenen çeşittir. Meyve yuvarlağa yakın ve şişkincedir. Meyve ucu tombul ve küt görünüşlüdür. 100 gramda 89 adet meyve bulunur. Çıtlama oranı % 72 olup iç randımanı % 78’dir. Hasat zamanı 15-20 Eylül arasıdır. Şiddetli bir periyodizite eğilimi vardır.

Linkback: http://www.bizimbahce.net/forum/antep-fistigi-yetistiriciligi-t14190.0.html

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

www.000webhost.com